Arguvandan

Tek Parti Döneminde Tütün Tekeli ve Sigara Fabrikaları

Osmanlı İmparatorluğu Mahmut Nedim Paşanın Sadrazamlığı döneminde 1872 yılında tütünde ilk tekel kurulmuş, aynı yıl tütün tekelini işletmek beş yıl süre ile yıllık 400 bin altın karşılığında Rum iki bankere verilmiştir.

1881 yılında yayınlanan Muharrem Kararnamesi ile Tütün, tuz, pul, alkollü içkiler, balık avı vergisi ve ipek vergisi olmak üzere altı adet vergiden oluşan vergileri yönetme yetkisiyle Düyun-u Umumiye-i Osmaniye Varidat-ı Muhassasa İdaresine (Osmanlı İmparatorluğu’nun dış borçlarını ödemesi için 1881’de 2. Abdülhamit döneminde kurulan kurumdur.) bırakılmıştır.

Reji Şirketi 27 Mayıs 1883 tarihli sözleşmeyle yabancı sermaye ile kurulan tütün ticareti tekel ayrıcalıkları olan bir özel kar ortaklığı şirketi kurulur. Osmanlı Hükümeti tütün vergisi ortak menfaat ve tekel yolu ile işletilmek üzere 14 Mayıs 1983 tarihinde bir fermanla Duhan Rejisinin idaresine  otuz yıllığına verilir. Reji idaresi sadece kendi menfaatleri doğrultusunda hareket ederek elde ettiği gelirleri yurt dışına çıkarmak için ülke içinde üreticiler hakkında takibat yaptırarak üreticileri maadur eder.

Milli Mücadelenin yaşandığı dönemde hazine paraya ihtiyaç duyar ve tütün vergisinden yararlanmak ister. 17 Şubat 1923 tarihinde gerçekleşen 1. Türkiye İktisat Kongresinde tüccar,çiftçi,sanayi ve işçi gruplarının tamamı Rejinin (Reji Şirketi 27 Mayıs 1883 tarihli sözleşmeyle yabancı sermaye ile kurulan tütün ticareti tekel ayrıcalıkları olan özel kar ortaklığı şirketi.) lav edilmesi konusunda görüş birliği oluşur.

I.İktisat Kongresinin Reji hakkındaki görüşleri dikkate alınarak, 13 Haziran 1923 tarihinde Türk Hükümeti ile Reji  şirketi arasında varılan anlaşma ile Reji şirketi, 26 Şubat 1926 tarihinde devletleştirilir. Bu tarihten itibaren tütünün üretimi, alım-satımı, işletmesi, sigara imali ve tütünle ilgili bütün faaliyetler, kanunlara uygun olarak hükümet tarafından yerine getirilir. Ayrıca tütünle ilgili tüm faaliyetler yasalarla kontrol altına alınmaya başlanır. Ülkeye kaçak tütün girişini engellemek için büyük para cezaları uygulanır.

Devletleştirmeden önce Reji şirketi, devlete 5 milyon lira hazineye katkı veriyorken, devletleştirmeyi takip eden 1926 yılında 18.741.073 lira devlet gelir elde edebilmiştir. 1927 yılında devletin geliri 22.036.138 liraya, 1928 yılında 22.732.582 liraya, 1929 yılında 25.404.139 liraya yükselmiştir.

29 Aralık 1931 tarihinde, Gümrük ve Tekel Bakanlığı Kurulmuş ve devamında tekel ile ilgili bazı yasal düzenlemeler yapılmıştır.

1936 yılına gelindiğinde tütün hasılatı, tuz, ispirto, ispirtolu içkiler, tabanca, fişek ve patlayıcı madde gelirleri ile birleştirilmiş, toplamda net gelir 32.100.000 lira’ya kadar yükselmiştir.

1938 yılına gelindiğinde devlet’in tekel gelirleri 35.185.000 lira’ya kadar çıkmış bütçe içinde önemli bir yer almıştır.

Devlet, tütün üretimini desteklemek için tütün bölgelerinde yetiştiricilere tohum ve fide vermek, hastalıklarla savaşmak amacıyla çalışma birimlerinin artırılmasına çalışmış, sigara imalâtını miktar ve kalitesini yükseltmek için yeni bir çok fabrikalar kurulmasına önem vermiştir.

Türkiye’de tek partili dönemde üretim yapan sigara fabrika ve atölyelerinden bazıları şöyle sıralanabilir. İstanbul Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası, Adana Tütün ve Sigara Fabrikası, Urfa, Diyarbakır tütün atölyeleri,  Bitlis Tütün ve Sigara Fabrikası ve daha bir çok fabrika ve atölye üretime alınmıştır.

Malatya Tütün ve Sigara Fabrikası ise 14 Eylül 1939 tarihinde  hizmete açılmıştır.

Bu fabrika ve atölyelerde, ülkemizin değerlerine önem veren ve  markalaşan  Kulüp, Bafra, Gelincik, Birinci, Köylü, Asker, Samsun ve Maltepe isimlerinde sigaralar üretilerek iç tüketime sunulmuştur.

Tekel, tütün ve sigara imali ile ülke insanlarına istihdam yolu açılmış, vergi ve satışları ile ülke ekonomisine büyük katkı sağlamıştır.

Sigara İkinci
Sigara 1881-1981 Yüzüncü yıl anısına
Polis Sigarası
Birinci Sigarası
Bafra Sigarası
Adalet Partisi Anısına Sigara
82 Şarap Yarışması Anısına Sigaraı Tekirdağ
Cumhuriyet Halk Partisi Anısına Sigara

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir