İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Osmanlı Döneminde, Sansür Uygulamaları

Osmanlı Döneminde  Sansür Uygulamaları

Alman Johann Gutenberg 1940 yılında ilk matbaayı icat eder.  İlk kitabı 1444 yılında basar. Matbaada ilk basılan kitaplar dini kitaplar olur. 1631 yılında Avrupa’nın ilk gazetesi “La Gazette” ismi ile haftalık yayına başlar. Bu gazete, sadece dış haberler vererek krallığın sözcülüğünü yapar. Zamanla gazete, Krallığın resmi yayın organı olur.

Yönetenler, düşündüklerini ve yaptıklarını kitap ve gazetelerle aracılığı ile halka anlattıkları için ilk yıllarda çok sevmişler. Ancak, zamanla kitap ve gazeteler düşünce ve görüşlerini özgürce açıklamaları, siyasal iktidarı eleştirmeleri, halkın sorunlarını paylaşmaları yönetenleri rahatsız eder. Bunun üzerine iktidarda bulunanların korunması,  toplumsal ahlak ve düzeni istemleri dışına çıkışına engel olmak amacı ile  sınırlama getirilir.

Bu gün ise sansür “Özgürlüklerin kullanılasının denetimi” olarak  görülüyor.  Yani “Düşünce Suçu Yasağı” oluyor.   

Bir ülkede Anayasa veya yasakarla düşünceye sınırlama getirilmişse buna “Cezai Sansür” denir.

Bir ülkede, basındaki, yazı, makale, haber vb. Ürünler basımdan önce denetleniyorsa “ Önleyici Sansür” denir. Prof. Dr. Faruk Erem’in ifadesiyle “Sansür yasayla konulacağına göre, yasal ama hukuka aykırıdır.” Demektedir.

Osmanlıda ilk matbaa 1729 yılında 3. Ahmet dini kitap basmamak şartı ile fermen vermiştir. İbrahim Müteferika tarafından ilk kitap Vankulu Sözlüğü’nü 1929 yılında basmıştır.

Esas itibarı ile devlet lehine, kamuoyu yaratmak amacıyla, Takvim-i Vakayi adında haftalık gazete çıkarılasına 2. Mahmut onay verir. 1860 yılndan sonra gazete resmi gazete görevini üslenmiştir. 1862’den itibaren Osmanlıda dile getirilmeyen Ulus, özgürlük, kamuoyu gibi kavramları dile getiriyordu. Şinasi, halkın ülke sorunları hakkında söz söyleme , çözüm önerileri sunma hakkı olduğunu savunuyordu. “Devlet ulusun temsilcisi olarak işleri yönetir ve ulusun refahı için çalışır, ulus da söz ve yazı ile esenliği hakkında görüş ve açıklama hakkına sahiptir” diyordu. Şinasi’nin bu ifadeleri gazetelerde yayınlanınca 1862 yılında gazete yasaklanmıştır. Şinasi 1865 yılında Paris’e kaçar, Namık Kemal “Vatan Yahut Silistre” eserinin yayınlanması ile birlikte Magosa’ya sürgüne gönderilir. 1892 yılında tekrar yayın hayatına başlamış ancak bir yıl sonra tekrar kapatılmıştır.

Osmanlı Devleti’nde ilk “sansür kararnamesi” Abdülaziz döneminde (1861-1876) yayımlanmıştı, ama II. Abdülhamid döneminde kapsamı yalnız gazeteleri, dergileri ve kitapları almakla yetinmemiş, tramvay biletlerine, ilanlara, konyak şişesi etiketlerine kadar sansür genişletilmiş.

Meclis-i Mebusan’ın kapatılmasından sonra II. Abdülhamid  yayımladığı bir kararname ile hükümete “zihinleri karıştıracak yayın yapan gazeteleri hemen kapatma” yetkisi veriliyordu.

 II.Abdülhamid’in 1888 yılında “Matbaalar Nizamnamesi” yayınlanır. Bu nizamnameye göre basımevi açmak isteyenler, padişahın kutsal haklarına, “devletin çıkarlarına” dokunan yayınları basmayacakları yolunda senet verdikten sonra, Dahiliye Nezareti’nden ruhsatname alabilmektedirler. Maarif, Matbuat Müdürlüğü memurlarıyla zaptiye görevlileri, gezginci kitapçılarla kitapçı dükkânlarım denetleyip arayabilmelerine olanak sağlıyordu.

1895’te yeni bir Matbaalar Nizamnamesi yayınlanır. Encümen-i Teftiş ve Muayene adlı bir kurul görevlendirildi. Kurula, “Türkiye’de basılacak bütün dini kitaplar, risaleler, bilimsel ve edebi her çeşit basılı şeyler, siyasetle ilgili olmayan süreli risaleler, resim, levha, madalya ve armalarla Türkiye’ye girecek yabancı basının içeriğinin sakıncalı olup olmadığının gümrük ve postanelerdeki özel memurlar tarafından kestirilemeyen kitap vs incelenmesi” yetkisi ile görevlendirilir.

 II.Abdülhamid “Tetkik-i Müellefat Komisyonu” (1897) ve “Kütüb-ü Diniyye ve Şeriyye Tetkik Heyeti” (1903) oluşturuldu. Bu kurullar kitapları birer kez daha incelemekle görevlendirildiler.

1908’de 2. Meşrutiyetin ilanı ile birlikte Takvim-i Vakayi tekrar yayın hayatına başlar. İstanbul Hükümetinin 1922 yılında tarihe karışması ile birlikte kapatılır.

İlk yorum yapan siz olun

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir